Naar de inhoud
Boxel, district Wanica —

Fase 1 · Boxel, district Wanica

Het water kwam terug

Kapitein Ifna Gavuna Vrede houdt het Baling Soela Meisjes Internaat open voor meisjes uit het binnenland, zodat zij in de stad naar school kunnen. Bij zware regen loopt het erf vol, en daarna het huis.

Wat er nodig is Hoe het zover kwam

Fase 2 · Boven-Surinamerivier

De rivier vastleggen

Wat je niet opneemt, verdwijnt met de mensen die het dragen. Wij varen de rivier op en leggen de dorpen vast, in beeld en in hun eigen woorden.

Hoe Riverview werkt Wat we vastleggen

Fase 3 · Suriname, Ghana, Benin

De brug terug

In het Surinaamse binnenland staat nog overeind wat elders verdween. Wij werken aan erkenning daarvan, samen met partners in West-Afrika.

De stand van zaken Materieel en immaterieel
Saamaka Boven-Surinamerivier

Boven-Surinamerivier

Stroomopwaarts

Waar de dorpen liggen

De Saamaka vestigden zich in het binnenland nadat zij zich aan het koloniale gezag hadden onttrokken. Na het vredesverdrag van 1762 kwam de Evangelische Broedergemeente hierheen: zij bouwde hulpposten, scholen en later klinieken, en schiep zo toegang tot het binnenland.

Maar zij heeft niet weggenomen wat zij aantrof. De taal bleef, de liederen bleven, de omgang met de voorouders bleef. Wat elders onder zendingsdruk verdween, staat hier nog overeind — niet omdat er niemand kwam, maar omdat men zelf bleef beslissen wat men aannam.

Wat verdween

Het water kwam

Owru Ganzee was het grootste dorp aan de boven-Surinamerivier. Het had sinds 1850 de eerste school van het binnenland en sinds 1931 een kliniek — allebei gebouwd door de Broedergemeente. Wie in het binnenland wilde leren lezen, kwam daar terecht.

Toen de Afobakadam in 1964 gereed kwam, liep een gebied van ruim zestienhonderd vierkante kilometer vol. Drieënveertig dorpen verdwenen; ongeveer zesduizend mensen werden verplaatst. Owru Ganzee ging in 1965 kopje onder, met school en al. Het ligt nu op vijftig meter diepte.

Ifna Gavuna Vrede werd daar geboren. Zij was twee jaar oud toen het dorp onder water verdween.

Waar men terechtkwam

Het transmigratiedorp

Brownsweg werd aangelegd voor de mensen uit het verdronken gebied. Negen dorpen bij elkaar, waaronder Nieuw Ganzee. Daar groeide Ifna op, voordat zij kapitein werd — traditioneel gezagsdrager, en een van de weinige vrouwen die als zodanig is beëdigd.

Er was compensatie beloofd. Er was aansluiting op het elektriciteitsnet beloofd. De opeenvolgende regeringen zijn geen van beide nagekomen. De stuwdam levert stroom; de dorpen van de mensen die ervoor betaalden, kregen die niet.

Daarom wordt alles wat uit de stad komt hier met een gezonde dosis scepsis ontvangen. Dat is geen wantrouwen. Dat is ervaring.

De afstand

Te ver om elke dag te gaan

In het binnenland staan zesennegentig scholen voor GLO en zesentwintig voor VOJ. Voor VOS zijn het er vijf. Hoger onderwijs is er niet: het IMEAO, de NATIN, het IOL, het PTC en de Anton de Kom Universiteit staan allemaal in Paramaribo.

Wie na de MULO verder wil, moet dus verhuizen. Bij familie, of nergens. Vanuit een dorp aan de boven-Surinamerivier is die reis niet dagelijks te maken, en daar houdt het voor de meesten op.

Waar het eindigt

Een huis dichtbij genoeg

Aan de Gerardstraat in Boxel, zestien kilometer onder Paramaribo, staat het Baling Soela Meisjes Internaat — genoemd naar een van de oudste dorpen van Brokopondo, hetzelfde district waarvan het water in 1965 drieënveertig dorpen opslokte. Een plek om te wonen, dicht genoeg bij de stad om elke dag naar school te gaan: het IMEAO, de NATIN, de Anton de Kom Universiteit.

De school van haar geboortedorp ligt sinds 1965 onder water. Zestig jaar later houdt zij een huis open zodat meisjes uit het binnenland alsnog naar school kunnen. Deze keer gaan ze uit vrije wil, en komen ze terug.

En daar komt het water opnieuw. Niet als stuwmeer, maar van onderen: eerst het erf, dan het huis. De afwatering van de wijk is nooit op orde gebracht — dat staat in een aanbesteding van de Surinaamse overheid zelf, over het opschonen van de riolering in het PWB-project te Domburg.

Het water dat hun grootmoeders uit hun dorp verdreef, staat nu in de slaapzaal van hun kleindochters.

Waarom het haast heeft

Een grens die verdwijnt

Er zitten kaaimannen in de sloot langs het terrein en in het water erachter. Zolang het droog is, is dat de gewone toestand van Suriname en niemand ligt er wakker van. Maar bij hoogwater verdwijnt het onderscheid tussen de sloot en het erf. Wat een grens was, is dan één doorlopend wateroppervlak — en aan de ene kant daarvan slapen kinderen.

Bij de overstroming is de waakhond verdwenen en niet teruggekomen. Wat er met hem is gebeurd, weten wij niet en beweren wij niet.

Dit is daarom geen achterstallig onderhoud. Het is een kwestie van veiligheid, en die verdraagt geen wachtlijst.

Hoe wij dit doen

Drie fasen, één rivier

Ze horen bij elkaar en ze lopen op verschillende snelheden. Het water is een kwestie van weken, het archief van maanden, de erkenning van jaren. Wij doen ze in die volgorde, en we zeggen erbij waar we staan.

Het huis

Waar wij nu staan Afgerond of lopend

Het Baling Soela Meisjes Internaat draaiende houden en het water buiten krijgen. Daarnaast het beheer juridisch op orde brengen: er is nog geen Surinaamse rechtspersoon, en zonder die is er geen bankrekening en kan er geen aanvraag worden ingediend.

0%van de kinderen in het rurale binnenland rondt het voortgezet onderwijs voor senioren af

54%zit op die leeftijd helemaal niet op school

5VOS-scholen in het hele binnenland

4meisjesinternaten in Paramaribo — dit is er één van

Bronnen: MICS 2018 (UNICEF en het Algemeen Bureau voor de Statistiek); Nationaal Onderwijsbeleidsplan Suriname 2024–2031; Parbode, telling internaten 2016. In Sipaliwini stond tussen 2019 en 2021 gemiddeld negentig procent van de twaalf- tot vijftienjarigen bij geen enkele school ingeschreven.

Stand van zaken

  1. Schade in beeld gebrachtOpnamen 2019; beeld van de overstroming bij de eerstvolgende regenbui, met datum en maatstok
  2. Notaris benaderd voor de Surinaamse stichtingZonder rechtspersoon geen bankrekening en geen aanvraag
  3. Raming van de wateroverlast, en daarna van het dakEerst vaststellen waar het water vandaan komt; een dak vervangen op een gebouw dat van onderen volloopt lost niets op
  4. Aanvraag indienen bij RVOLoket open van 1 oktober 2026 tot 11 januari 2027

1 van 4 stappen gezetFase 1

Steun het huis

De rivier

Waar wij nu staan Volgende fase

De rivier is de levensader, en tegelijk een authentiek en levend archief: samen met haar bewoners herbergt zij een geschiedenis die als erfgoed bewaard moet blijven. Riverview legt die vast — de rivier en de dorpen in 360 graden, met per dorp een gesprek in een vast format. Toestemming van de dragers eerst, camera's daarna.

Waarom dit niet kan wachten. Wat hier moet worden vastgelegd, ligt niet in een gebouw en niet in een archiefkast — foto's kan een ander ook maken, en beter. Het archief is de rivier zelf en zijn de mensen die eraan wonen, en de oudste bladzijden daarvan zijn de generatie die de verdronken dorpen nog uit eigen ervaring kent. Het meer liep vol tussen 1964 en 1971; wie het water bewust heeft zien komen is nu ruim zestig en meestal ouder, en het worden er ieder jaar minder. Een eerste opname is geen repetitie voor een betere later.

Deze fase is daarmee ook de inleiding op de volgende. Wat hier wordt vastgelegd is precies wat daar wordt gevraagd: een inventaris, en aantoonbare instemming van de dragers. Zonder fase 2 is fase 3 een voornemen; met fase 2 is zij een dossier.

5dorpen in de pilot

3talen per opname — Saamakaans, Nederlands, Engels

360°opgenomen vanaf het water

Per dorp een introductie van twee tot vier minuten vanaf de boot, een gesprek van vijf tot tien minuten met een vertegenwoordiger over geschiedenis, gemeenschap en wat er speelt, plus foto's en geluid. Alles ondertiteld, alles met toestemming, alles voorzien van labels die de gemeenschap zelf opstelt.

Wie zich afvraagt hoe het continent eruitzag door de ogen van de eersten die er aankwamen, vindt hier het dichtstbijzijnde antwoord dat er bestaat. De Marrons hebben nooit in slavernij geleefd; zij onttrokken zich eraan.

Opnemen vraagt geen fonds en geen stichting. Het vraagt toestemming, iemand die een gesprek kan voeren, en dat naam, plaats en datum op het moment zelf worden vastgelegd — want dat is het enige dat achteraf niet meer te repareren is. Daarom staat toestemming in de lijst hieronder bovenaan en niet onderaan. Wachten tot er geld is, keert de volgorde om: tegen de tijd dat het geld er is, zijn sommige vertellers er niet meer.

Stand van zaken

  1. Toestemmingsprotocol met gaanman en kabitensDit komt vóór de camera's, niet erna
  2. Opnameapparatuur en vervoer over de rivier
  3. Vijf dorpen opnemen0 van 5
  4. Ondertiteling in Saamakaans, Nederlands en Engels

0 van 5 dorpen opgenomenFase 2

Meedoen aan Riverview

De brug

Waar wij nu staan Daarna

Erkenning van dit erfgoed, samen met partners in West-Afrika en met de Afro-Amerikaanse diaspora. Dit is de schakel waarmee de Marrongemeenschap ook buiten haar eigen rivier op de kaart komt te staan. Een lange weg, en de eerste stap ervan is de inventaris die in fase 2 ontstaat.

Waarom dit ertoe doet. Zolang dit erfgoed nergens is vastgelegd, moet elke generatie opnieuw uitleggen dat het bestaat. Erkenning maakt van een verhaal een gegeven, en van een gemeenschap een partij waar anderen zich toe moeten verhouden. Wat erkenning niet doet, staat hieronder.

Eerlijk over de route. Een voordracht voor de werelderfgoedlijst kan alleen door een staat worden gedaan, en alleen als het onderwerp eerst op de nationale tentatieve lijst staat. Suriname heeft daar op dit moment niets op staan. Die weg is dus niet van vandaag.

Wat wél kan is de lijst voor immaterieel erfgoed, waar Suriname sinds 2017 partij bij is en waar dossiers van meerdere landen samen uitdrukkelijk worden aangemoedigd. Ook daar dient de staat in. Maar wat de gemeenschap zelf moet leveren — een inventaris en aantoonbare instemming van de dragers — is precies wat Riverview oplevert.

Het precedent is Moore Town op Jamaica, waar Marron-erfgoed in 2003 werd erkend. Wees eerlijk over wat dat opleverde: status en één documentatieproject. Geen structurele financiering en geen bescherming van grond. Erkenning is een hefboom, geen schild. In Nederland staan inmiddels drie Marron-elementen op de Inventaris Immaterieel Erfgoed: Marroncultuur sinds 2015, Songe, Awasa en Mato sinds 2023, en het Afáka-schrift sinds 2024. Die route is dus levend.

Stand van zaken

  1. Inventaris van het erfgoedKomt voort uit fase 2
  2. Contact met het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed
  3. Partners in Ghana en Benin benaderen
  4. Voordracht via de Surinaamse staatAlleen een staat kan indienen

Partner worden

Waar het om gaat

Wat je kunt aanraken, en wat je moet horen

Erfgoed valt in twee soorten, en de Marroncultuur is zeldzaam omdat beide er nog zijn. Het een zonder het ander is een museum of een verhaal. Samen is het een levende gemeenschap.

Twee groene kalebassen aan de tak van een kalebasboom, tegen gras en struikgewas.
De kalebas, aan de boom. Dit is waar het begint. Uitgehold, gedroogd en gesneden wordt hij een kúya: een schaal, een lepel, een drinkkom — materieel erfgoed dat je kunt vastpakken. Maar welke vrucht je plukt, wanneer, en welk patroon erin hoort: dat staat nergens opgeschreven. Dat is het immateriële deel, en dat zit alleen nog in mensen.

Materieel tangible

Wat je kunt vastpakken, betreden of opgraven.

  • Tembe — houtsnijwerk op deuren, banken, peddels en huizen
  • Pangi — textiel en de patronen die erin worden gelegd
  • Kalebaskunst — gesneden schalen en lepels
  • De dorpen zelf — indeling, bouwwijze, grafplaatsen
  • Kumako — het eerste Saamaka-dorp, een archeologische heuvel met vondsten uit de achttiende eeuw
  • Owru Ganzee — en wat sinds 1965 onder het stuwmeer ligt

Immaterieel intangible

Wat alleen bestaat zolang iemand het doet, zegt of doorgeeft.

  • Saamakaans — voor het eerst vastgelegd in 1778, een van de vroegst gedocumenteerde creooltalen
  • Orale geschiedenis — wie waarvandaan kwam, en hoe men vrij werd
  • Songe, awasa en mato — muziek, dans en vertelkunst
  • Gi pangi en gi kamsa — rituelen rond de levensloop
  • Plantenkennis — geneeskunde die nooit is opgeschreven
  • Het Afaka-schrift — door de Ndyuka ontwikkeld, het enige schrift ooit gemaakt voor een creooltaal

Het immateriële is het kwetsbaarst, want het verdwijnt met mensen. Daarom begint dit project bij opnemen en niet bij bouwen.

Uit het archief

Een man in een boot boven zijn eigen dorp

Er bestaat beeld van iemand die vertelt hoe het was. Berry Vrede voer over het stuwmeer en sprak over Owru Ganzee, het dorp waar hij vandaan komt en dat nu op vijftig meter diepte ligt. Dat is precies de brug die dit project wil slaan: van wat er lag naar wat er nog kan.

Berry Vrede over zijn verdronken dorp

Varend over het stuwmeer vertelt Berry Vrede over Ganzee, zijn geboortedorp, dat moest wijken voor de dam die Suriname goedkope stroom zou brengen.

Bekijk de aflevering bij Andere Tijden

Andere Tijden, Leven in koloniaal Suriname – deel 1, NTR, 17 november 2015. Fragment-ID POMS_NTR_11989874. Rechten bij NTR — voor gebruik op deze site is toestemming nodig; nu staat er alleen een verwijzing.

Nieuws uit Suriname: het stuwmeer achter de Brokopondodam

Journaalbeeld uit 1964: dorpshuis, kerk en woningen half onder water, terwijl het meer zich vult. Twee minuten, en het toont wat er gebeurde.

Bekijk bij Open Beelden

Nieuws uit Suriname: stuwmeer achter Brokopondodam, door Polygoon-Profilti (producent) / Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (beheerder), 1 mei 1964, via Open Beelden. Gelicenseerd onder Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland. Let op: de half ondergelopen kerk in dit fragment is die van Koffiekamp, niet van Owru Ganzee.

Er bestaat nog een tweede spoor: in Verborgen Verleden (NTR, 19 februari 2022) vaart NOS-presentator Simone Weimans per korjaal naar het verzonken Ganzee, waarbij een brief van Berry Vrede wordt voorgelezen. Ook daar is de kerk van de Evangelische Broedergemeente onderwerp.

Het huis in Boxel

Wie er wonen

Meisjes uit Brokopondo en Sipaliwini, die anders niet verder hadden gekund dan de MULO in hun eigen gebied. Zij wonen doordeweeks in het Baling Soela Meisjes Internaat aan de Gerardstraat in Boxel, en gaan naar school in de stad.

In oktober 2024 bracht minister Steven Mac Andrew een werkbezoek aan het internaat. In het verslag daarvan wordt de beperkte woon- en studieruimte als knelpunt genoemd.

De bewoners van het internaat samen op de bank voor het gebouw
Bewoner van het internaat in de tuin
Bewoner van het internaat, lachend tussen het groen
Bewoner van het internaat bij de bloeiende struik
Bewoner van het internaat met een hoofddoek, bij een bloeiende struik
Bewoner van het internaat tussen de gele bloemen
Bewoner van het internaat op de schommel
Bewoner van het internaat in oranje shirt, met opgestoken vlechten
Bewoner van het internaat in een gebloemd topje, bij de veranda
Over deze foto's. Alle beelden op deze pagina zijn geplaatst met schriftelijke toestemming van de betrokkenen en, waar zij minderjarig zijn, van hun ouders of voogd. Wij plaatsen geen namen bij gezichten en geen gegevens waarmee iemand te traceren is. Wie wil dat een beeld wordt verwijderd, hoeft daar geen reden voor te geven: één bericht is genoeg.

Wie dit doet

Vier mensen

Kapitein Ifna Gavuna Vrede, traditioneel gezagsdrager bij de Saamaka

Kapitein Ifna Gavuna Vrede

Geboren in Owru Ganzee, kort voordat dat dorp onder het stuwmeer verdween. Traditioneel gezagsdrager bij de Saamaka en een van de weinige vrouwen die als kapitein is beëdigd. Eerste Marronvrouw in een Surinaamse regering: zij was directeur van het ministerie van Regionale Ontwikkeling. Zij runt het internaat.

Paramaribo

Dr. Soete Vrede, socioloog

Dr. Soete Vrede

Socioloog, gepromoveerd aan de Anton de Kom Universiteit van Suriname. Dochter van Els Vrede, de oudere zus van Ifna. Onderzoek, methodiek en de verbinding met de universiteit.

Paramaribo

Lady Ugianty Vrede

Lady Ugianty Vrede

Jongste dochter van Ifna. Vanuit België de verbinding met Europa: partners, fondsen en de diaspora.

België

Gérard Ausems, fotograaf en videograaf

Gérard Ausems

Fotograaf en videograaf. Legt sinds 2015 vast wat er te zien is, en maakt het toegankelijk.

Nederland

Nu nodig

Eerst het water buiten

Bij zware regen loopt het internaat onder, en met het water verdwijnt de grens tussen de sloot en het erf. Voordat er iets anders kan, moet dat opgelost zijn. Daarnaast wordt het beheer juridisch op orde gebracht: een Surinaamse stichting, met een bankrekening op naam van die stichting. Zonder dat kan er niets worden aangevraagd en niets worden ontvangen.

Wat het water kost, weten wij nog niet. Die raming loopt, en wij zetten er geen bedrag bij voordat het er een is. De drie bedragen hieronder zijn wat wel vaststaat.

Doneren kan zodra de stichting is ingeschreven.

Neem contact op

Je gegevens gaan rechtstreeks naar ons eigen postvak en worden nergens anders bewaard. Liever zelf mailen? Dat kan naar gavunavrede@gmail.com.

Fase 1 · het water in het internaat Steun